* ( « إِلَّا فِي كِتابٍ » ) * - منظور از اين كتاب ، لوح محفوظ است ، كه دگرگونى بدان راه ندارد ، و در آن نوشته شده : عمر فلان شخص به پاداش فلان عملش زياد مىشود ، و عمر آن ديگرى به خاطر فلان عملش كم مىگردد ، و خلاصه كتابى كه نوشته هايش تغيير نمىيابد ، لوح محفوظ است ، نه كتاب محو و اثبات كه آن مورد تغيير است . و سياق آيه مىفهماند كه در مقام توصيف علم ثابت است . و مفسرين در تفسير دو جمله * ( « وَما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِه » ) * وجوهى ديگر ذكر كرده‌اند ، كه همه اش ضعيف است ، و چون در نقل آنها فايده اى نديديم از نقل آن گذشتيم . * ( « إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرٌ » ) * - اين جمله هم تعليل و هم بيانگر مضمون آيه است ، كه كيفيت خلقت انسان و پديد آوردن و بقاء دادن به آن را توصيف مىكرد ، و معنايش اين است كه : اين تدبير دقيق و متين و مسلط بر كليات حوادث و جزئيات آن ، كه هر چيز و هر حادثه را در جاى خود قرار داده ، بر خدا آسان است ، چون خدا هم عليم است ، و هم قدير ، و با علم و قدرتش بر هر چيزى محيط است ، پس او رب انسانها است ، همانطور كه رب هر چيز ديگر است . * ( « وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُه وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ . . . » ) * بعضى « 1 » گفته‌اند : كلمه « عذب » به معناى آب پاكيزه است ، و كلمه « فرات » به معناى آبى است كه سوز عطش را مىشكند ، و يا آبى است كه خنك باشد . و كلمه « سائغ » آن آبى را گويند كه از گوارايى ، با سهولت به حلق فرو رود . و كلمه « اجاج » به معناى آبى است كه به خاطر شورى و يا تلخى ، حلق را مىسوزاند . * ( « وَمِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها » ) * - « لحم طرى » به معناى گوشت تازه و لطيف است ، و منظور از آن ، گوشت ماهى ، و يا هم آن و هم گوشت مرغابى دريايى است ، و مراد از « حلية » كه از دريا استخراج مىكنند ، لؤلؤ ، مرجان و انواع صدفها است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ » « 2 » . در اين آيه شريفه مؤمن و كافر را به درياى شيرين و شور مثل مىزند ، و يكسان نبودن آن دو را در كمال فطرى بيان مىكند ، هر چند كه در بسيارى از خواص انسانى و آثار آن مثل همند ، ولى مؤمن به همان فطرت اولى و اصلى خودش باقى است ، و در نتيجه به سعادت

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 404 . ( 2 ) از آن دو ( دريا ) لؤلؤ و مرجان بيرون آورد . سوره الرحمن ، آيه 22 .